Ders Kitabının Tasarımı

<< Monitörden Baskıya Rengin Serüveni || Lenticular Baskı Tekniği >>

1.2.3. Vurgu

Vurgu, önemli öğelere dikkat çekilmesidir. Aracın can alıcı noktasıdır. Bu nedenle, vurgunun, bütüne göre baskın olması gereklidir. Öğeyi dikkat ve ilgi merkezi haline getirmek için şu teknikler kullanılabilir:

Zemin ve şekil arasında kontrast (zıtlık) oluşturma.
Ok, çizgi ve benzeri araçlar kullanma.
Öğeyi diğerlerinden daha büyük yapma
Diğerlerinden farklı renk veya ton kullanma.
Diğerinden farklı bir şekil kullanma.

Ders kitaplarında vurgulama sıkça kullanılır. Vurgunun etkili olabilmesi için temel kriterler, vurguların yerinde kullanılması ve herhangi bir karışıklığa yol açmamasıdır. Bunun için vurgu kullanımında, şunlara dikkat edilmelidir:

Aşırıya gidilmemelidir. Olur, olmaz yerlerde vurgulanan öğeler, asıl vurgulanması gerekenlerin dikkatlerden kaçmasına ve karışıklılığa neden olabilir.

Vurgu yapılan öğeler, tutarlı olmalıdır. Aynı özellik için farklı vurgu araçları kullanılmamalıdır. Örneğin, metin aralarında terimler koyulaştırma ile vurgulanmışsa daha sonraki terim vurgulamalarında da koyulaştırma kullanılmalıdır. Bu, okuyucunun vurgu aracının amacını kavrayıp vurgulanan özellikle ilişki kurmasına ve sonraki vurguları tanımlanmasına yardımcı olur.

Vurgu araçları, etkili olabilecekleri yerlerde kullanılmalıdırlar. Bazen vurgu aracı ile vurgulanacak yer arasında bağlantı olmaması. Öğrencilerin vurgulanacak öğeye dikkatlerinin çekilmesini engelleyebilir.

1.2.4. Yakınlık

İlişkilendirilecek öğelerin arasındaki gerekli mesafe, yakınlık olarak ifade edilir. Herhangi bir görüntüde yakın öğeler ilişkili, uzak öğeler ise ilişkisiz olarak algılanır. Ders kitaplarında ve diğer araçlarda birbiriyle ilişkili öğelerin birbirine yakın olarak tasarlanması temel şarttır. Sayfa içinde konu ile ilişkili metin, bölüm, resim, fotoğraf, grafik gibi araçların birbirine yakın olarak düzenlenmesi gerekir.

Ders kitaplarında araçlar düzenlenirken, yakınlık ilkesi kullanılarak öğelerden hangilerinin birlikte düşünüleceğine yardımcı olunmalıdır. Süreç gösteren karikatür, resim, fotoğraf gibi araçların sunumunda, bu duruma özellikle dikkat edilmelidir. Sayfa yapısından dolayı yakınlık sağlanamıyorsa, ilişkiler ok gibi değişik şekillerle benzeri araçlarla gösterilmelidir.

1.2.5. Tekrar

Bir öğenin aynı veya yakın ölçülerde birden fazla sayıda kullanılmasıdır. Birbirine benzer öğeler yan yana görüldüğünde, benzerlik birleştirici olur ve tasarım çabuk algılanır, bütünlük etkisi verir. Üç türlü tekrar vardır:

Tam Tekrar; öğelerin (boyut, çizgi, renk, doku vb.) eşit aralıklarda, aynı yönde, aynı ölçüde tekrarıdır.
Tekrar; öğelerin (boyut, çizgi, renk, doku vb.) aynı olması, aralık ve yönlerinin değişik kullanılmasıdır.
Değişken Tekrar; birbirlerine benzemekle birlikte aralarında küçük farklılıklar olan biçimlerin birlikte kullanılmasıdır

1.2.6. Hizalama

Hizalama, görsel aracın öğelerinin aynı sıraya veya doğru bir çizgi haline getirilmesidir. Hizalama yatay veya dikey olabilir. Hizalanan öğeler, hizalanmayanlara göre daha düzenli algılanır. Ortaya çıkan düzen öğrenmeyi kolaylaştırır. Sayfada hizalanmayan yazı ve diğer araçlar dağınıklık duygusu verir. Diğer taraftan aracın öğeleri arasındaki hizalamalar, mesajın daha etkili sunumunu sağlar.

1.2.7.Uygunluk

İki veya üç boyutlu biçimler arasında ortak veya yakın oluş. Uyumu sağlar. Uygunluk; şekil, boyut, renk, doku vb. öğelerin birinde veya birkaçında olabilir. Biçimlerin yönleri ve aralıkları da uygunluk ölçüsü olarak kullanılabilir. Cisimlerin ortak veya yakın tarafları olması, bunların bağdaşma imkânını arttırır (örneğin, ders kitabı, öğretmen kılavuzu ve çalışma kitabının kapak tasarımlarının aynı veya benzer olması gibi). Bunun için, cisimler arasında bağıntı kurulabilmesine zemin hazırlayarak uygunluk kurulması gerekir.

1.2.8. Denge

Bir tasarımdaki öğelerin şekil, renk, doku,boşluk ve boyutları kendi aralarında sürekli bir karşılaştırma içindedirler. Bu öğeler, ortaya çıkan değerleri açısından tartıldıklarında genel bir denge duygusu vermelidir. Herhangi bir grup ağır basarak, düzenlemenin ağırlık merkezini kendine çekmemelidir.

Ağırlık merkezleri birden fazla olduğunda, her merkez güçlü olmalı; ancak, bu mücadelenin sonunda, ağırlık merkezi düzenlemenin ortasına yakın bir yerde kalabilmelidir. Dengenin bozulduğu durumlarda dengeyi sağlayacak öğeler düzenlemeye eklenir, dengeyi bozan öğeler çıkartılır. Dengenin olmadığı bir tasarımda öğeler birbiri üstüne ve bir tarafa yığılmış olarak görülür. Dengeli bir tasarımda, öğeler arasındaki bağlantılar kararlı ve devamlılık etkisi bırakır. Birçok öğe yerine, bir bütün vardır. Öğeler yerini bulmadığı zaman dengesizlik görünür. Öğeler arasındaki birlik en yüksek düzeye çıktığı zaman, denge elde edilmiş olur.

1.2.9. Egemenlik

Bir tasarımda kararlı bir dengenin bulunması için bu tasarımın değişik kısımlarının, görsel algılamada meydana getirdikleri kuvvetli ve zayıf enerji bölgeleri arasında geçen mücadelenin, bu bölgelerden bazılarının üstünlüğü ile sonuçlanması gerekir. Bu sırada diğer bölgelere, diğer biçimlere veya diğer gruplara karşı üstünlük kurabilen biçim veya küme egemen sayılır. Örneğin, telefonun anlatıldığı bir konuda verilen resim, telefondan çok yanındaki televizyona dikkat çekiyorsa “televizyon egemendir” denebilir.

Ölçü, renk, doku, egemenlik unsuru olabilir. Egemenliğin en çabuk anlaşılan ve en çok kullanılan şekli ölçü egemenliğidir. Egemen olan öğe, görsel alanda daha çok yer kaplar. Buna göre, ilköğretimin 1-2 sınıflarında sayfaya resimler egemenken, ilerleyen sınıflarda giderek konunun özelliğine göre yazının egemen olduğu görülmektedir.

KAYNAKÇA

1. SÖNMEZ, Veysel. Gelecekteki Olası Eğitim Sistemleri. Anı Yayıncılık. Ankara 1998
2. YİĞİTARSALAN,(Özkaya )Demet. Öğretmen ve Öğrenci Gözüyle Ders Geçme ve Kredili Sisteme Göre Tarih 1 Ders Kitabının Değerlendirilmesi ( Yayımlanmamış yüksek lisans tezi) Gazi Üniversitesi. Ankara. 1995
3. KABAPINAR, Yücel. Müfredat Programı ve Ders Kitapları Açısından Orta Öğretimde Tarih Öğretimi ( Yayımlanmamış yüksek lisans tezi) Dokuz Eylül Üniversitesi. İzmir.1991
4. YOK/ Dünya Bankası MEGP Doktora Bursiyerleri Tez Özetleri. Ankara.1999
5. ÜLGEN, Gülten Eğitim Psikolojisi. Birey ve Öğrenme. Ankara.1995
6. GÜNGÖR, İ.Hulusi. Temel Tasarım. İstanbul. 1972
7. Yalın, H. İbrahim. “Öğretim Teknolojileri Ve Materyal Geliştirme”. Nobel Yayın Dağıtım. Ankara:2000.
8. Seferoğlu, S. Demirel, Ö. ve Yağcı, E. “Öğretim Teknolojileri Ve Materyal Geliştirme” , Pegem Yayıncılık, Ankara:, 2003.
9. İşman, Aytekin. “Öğretim teknolojileri ve materyal geliştirme”.Değişim Yayıncılık, 2003